جام جم : اگر والدين كتاب بخوانند، احتمالا فرزندانشان نيز اهل خواندن ميشوند و اگر والدين اهل مطالعه نباشند، احتمالا فرزندانشان نيز اهل مطالعه نخواهند شد و به نظر اين بچهها خواندن فعاليتي است كه صرفا به مدرسه مربوط ميشود. پس بسيار ساده است، اگر مايليد فرزندتان در مدرسه موفق باشد و به مطالعه عشق بورزد، اگر ميخواهيد فرزندتان را كتابخوان بار بياوريد، خودتان نيز بايد مطالعه كنيد.
در واقع براي علاقهمند كردن فرزند خود به مطالعه، فرزندتان نياز دارد كه ببيند شما به طور مرتب براي خواندن كتاب وقت ميگذاريد اگر شما وقت بگذاريد و مطالعه كنيد به طور غيرمستقيم به فرزندتان ميگوييد كه خواندن مهم است، اما اگر او را پند و اندرز دهيد و برايش موعظه كنيد هرگز نميتوانيد اين پيام را به او منتقل كنيد.
اصولا بچهها بيشتر با هدف سرگرمي، كتاب ميخوانند و گاهي از اين كه ميتوان به منظور كسب اطلاعات نيز مطالعه كرد، بيخبرند. اگرچه از كتابهاي درسي خود در مدرسه اطلاعاتي به دست ميآورند، اما اگر آنها را به حال خود بگذاريم مطالب علمي را انتخاب نميكنند. بزرگسالان اغلب به منظور كسب اطلاعات مطالعه ميكنند نه به اين دليل كه دوست دارند بلكه چون اين مطالب بخش عمدهاي از كار روزانه آنها را تشكيل ميدهد، شما به عنوان والدين ميتوانيد نقش مهمي در علاقهمند ساختن فرزندانتان به مطالعه داشته باشيد و براي اين امر مهم راههاي مختلفي وجود دارد. به عنوان مثال اگر اطلاعاتي را كه از مطالعه خود به دست ميآوريد با فرزندانتان در ميان بگذاريد، ميتوانيد آنها را براي خواندن به قصد كسب اطلاعات آماده كنيد. با اين كار شما به بچهها ميفهمانيد كه به آنچه ميخوانيد علاقه داريد و دوست داريد آنها نيز به آن علاقهمند شوند. حتي ميتوانيد فرزندتان را تشويق كنيد اطلاعاتي را كه از خواندن به دست ميآورد با شما در ميان بگذارد. يكي از مهمترين كارهايي كه ميتوانيد براي بچهها انجام بدهيد اين است كه با صداي بلند برايشان كتاب بخوانيد. اين كار را ميتوانيد تا پيشدبستاني و حتي سالهاي بعد ادامه دهيد. هنگامي كه با صداي بلند براي بچهها كتاب ميخوانيد، در واقع به بچهها ميفهمانيد كه براي كتاب ارزش و اهميت قائليد و كتاب خواندن بخش مهمي از تعاملات خانوادگي شما را تشكيل ميدهد.
بررسيها نشان دادهاند كه بين ساختار خانوادگي و موفقيت كودك در خواندن، روابط دوجانبهاي وجود دارد كه يكي از مهمترين آنها در حيطه روابط با بزرگسالان است. بچههايي كه به خانوادههاي گسترده تعلق دارند و به طور مرتب به ديدن اعضاي بزرگتر فاميل ميروند و با بزرگسالان به گردش و مسافرت ميروند نسبت به بچههايي كه دسترسي كمتري به افراد بزرگسال دارند، در خواندن پيشرفتهترند. اگر والدين علاقهمندند كه بچههايي بار آورند كه عاشق خواندن و مطالعه باشند، ايجاد ارتباط بين آنها و بزرگسالان ديگر مانند پدربزرگ و مادربزرگ ميتواند كمي بار را از دوش آنها بردارد. البته در اين مورد بچههاي بزرگتر نيز ميتوانند موثر باشند. هنگامي كه روابط بين بچهها در خانواده نسبتا صلحآميز است، بچههاي كوچكتر از صرف وقت با خواهران و برادران بزرگتر خود سود ميبرند. طبق پژوهشهاي انجام شده صرف نظر از وضعيت اقتصادي اجتماعي بچههايي كه به خواندن علاقهمندند، چند خصوصيت مشترك دارند:
* والدينشان از آنها انتظار تحصيلي بالايي دارند.
* والدين يا خواهر و برادر بزرگترشان در انجام تكاليف مدرسه به آنها كمك ميكنند.
* والدين آنها با صداي بلند كتاب و ديگر مطالب را برايشان ميخوانند.
* آنها در خانه كتاب دارند.
وقتي صحبت از مطالب خواندني براي بچهها ميشود هرقدر بر اهميت در دسترس بودن كتاب تاكيد كنيم، باز هم كم است. سعي كنيد كتابها را در دسترس بچهها قرار دهيد؛ چرا كه بچهها براي علاقهمند شدن به مطالعه بايد بتوانند به كتاب دسترسي پيدا كنند، به آنها دست بزنند، آنها را ورق بزنند و بخوانند. اگر شما كتابهاي جلد اعلاء را در قفسههاي شيشهاي نگهداري كنيد و آنها را از دور تحسين كنيد، هيچ فايدهاي به حال فرزندتان نخواهند داشت و به جاي تشويق بچهها به كتابخواني، بچهها را از اين رفتار منصرف ميكنيد.
هميشه با خود كتاب داشته باشيد
سعي كنيد به هر جا كه ميرويد همراه خود كتاب داشته باشيد، چرا كه اصولا بچهها از انتظار كشيدن متنفرند. مثلا اگر مطب دندانپزشكي بيش از حد شلوغ باشد، حتي خوشخلقترين بچهها نيز رفتاري از خود نشان ميدهند كه والدين را به ستوه ميآورد. تنها راه علاج اين است كه خود را با سرگرميهاي گوناگون براي موقعيتهاي اضطراري مجهز كنيد. پس هر جا كه ميرويد اسباببازي و كتاب را بخشي از اثاثيه خود قرار دهيد و قبل از اينكه از خانه خارج شويد از فرزندتان بخواهيد كتاب يا مجله مورد علاقه خود را بياورد. از ديگر راههاي مهم براي تشويق بچهها به مطالعه اين است كه به عنوان پاداش به فرزندتان كتاب بدهيد. بچهها به خاطر گرفتن نمرههاي خوب در مدرسه مستحق پاداش و تشويقند پس بد نيست چيزهايي را به آنها بدهيم كه ميخواهيم برايش ارزش قائل شوند. وقتي از مطالب خواندني به عنوان پاداش استفاده ميكنيد، اين مفهوم را نزد بچهها تقويت ميكنيد كه كتاب، مجله و حتي مجلات مصور كودكان، فينفسه باارزشند. از ديگر راههاي علاقهمند كردن بچهها به كتابخواني اين است كه در خانواده «داستانهاي تجربه زباني» خلق كنيد. داستان تجربه زباني، داستاني است كه كودك براساس تجربه خود و به زبان خود بيان ميكند. اصولا بچههايي كه تازه خواندن را ميآموزند براي خواندن مطلبي درباره زندگي خود انگيزه زيادي دارند. به همين دليل اين دسته از داستانها در سالهاي اوليه دبستان براي آموزش خواندن بسيار مفيدند. سعي كنيد مراجعه به كتابخانه را جزو برنامههاي خانوادگي خود قرار دهيد. جين چال، كارشناس خواندن معتقد است كه خواندن سه پيش نياز دارد:
قابليت دسترسي، قابليت خواندن و علاقه. در واقع مراجعه مكرر به كتابخانه هر سه پيش نياز را فراهم ميكند. والديني كه رفتن به كتابخانه را جزو برنامه زندگي خود قرار ميدهند به كودكان خود خدمت بزرگي ميكنند. والدين ميتوانند فرزندان را ياري كنند تا در كتابخانه مطالبي را پيدا كنند كه با سن و توانايي خواندنشان هماهنگي دارد و از اين طريق خواندن را به صورت يك عادت مشترك خانوادگي در آورند. شايد بسياري از خانوادهها قادر به خريد كتاب يا مجله دلخواه فرزندانشان نباشند، به اين ترتيب مراجعه منظم به كتابخانه ميتواند به آنها در اين مورد كمك كند. همچنين والدين ميتوانند بچهها را به نمايشگاههاي كتاب ببرند و به آنها اجازه بدهند در غرفههاي مخصوص كودكان گردش و در فعاليتهاي جنبي بخش كودكان نيز شركت كنند. بسياري اوقات وقتي مردم درباره «سواد فرهنگي» صحبت ميكنند منظورشان دانش ما از مجموعه فرهنگ است كه مردم جامعه به صورت مشترك از آنها استفاده ميكنند. داستانهاي پريان اروپايي بخشي از دانش مشترك بچههاي آمريكايي را تشكيل ميدهد. بچهها بايد كليت داستان شازده كوچولو، زيباي خفته و بسياري از داستانهاي ديگر را بدانند. براي اين كه فرزندتان از اين داستانها و فيلمها بهترين استفاده را بكند، بهتر است كتاب را قبل از ديدن فيلم به فرزندتان بدهيد. به اين ترتيب بچهها ابتدا فرصت ميكنند شخصيتها و حوادث را پيش خود تصور كنند و سپس آنها را با تصور فيلمساز مقايسه كنند. سعي كنيد براي تابستان بچهها يك برنامه مطالعه آزاد تنظيم كنيد؛ چرا كه مهارت خواندن در بچههايي كه در خانه مطالعه نميكنند ممكن است در طول تابستان به اندازه يك سال تحصيلي يا بيشتر پسرفت كنند. خواندن هم مانند اغلب مهارتهاي ديگر است كه اگر از آن استفاده نكنيد آن را از دست ميدهيد. بچههايي كه در طول تابستان مطالعه ميكنند در ابتداي هر سال تحصيلي بسيار جلوتر از پايان سال تحصيلي گذشتهاند. پس اگر فرزندانتان اجتماعي و اهل رقابتند، شايد برنامه مطالعاتي كتابخانه همان چيزي باشد كه بتواند خواندن آنها را در سراسر تعطيلات مدرسه تضمين كند.
اصلاح رفتار بچهها در ارتباط با مطالعه
هميشه در ارتباط با علاقهمندي فرزندتان به مطالعه شما بايد اطمينان حاصل كنيد كه فرزندتان براي خواندن آمادگي دارد. وقتي فرزند شما به كلاس اول ميرود با بچههايي همكلاس ميشود كه ممكن است حدود يك سال با هم اختلاف سن داشته باشند. تفاوت سني در اين مرحله يعني رشدجسمي، عاطفي و ذهني. البته سن تقويمي كودك نسبت به عواملي چون جنسيت، درك تصويري و شنيداري، سلامت جسمي، توانايي زباني و علاقه به خواندن در آمادگي او براي مطالعه تاثير كمتري دارد. معمولا دخترها زودتر از پسرها براي خواندن آمادگي پيدا ميكنند. اما آمادگي بيشتر دخترها به اين واقعيت ربط دارد كه دخترها اغلب زودتر از پسرها زبان باز ميكنند و هنگام ورود به دبستان از دايره لغات گستردهتري برخوردارند.
اطلاعات زمينهاي بچهها، يعني تجربياتي كه كودك با خود به مدرسه ميآورد و در آمادگي آنها براي خواندن عاملي كليدي محسوب ميشود. درك تصويري در بچهها با سرعت متفاوتي رشد ميكند. همچنين درك شنيداري در آمادگي براي خواندن به توانايي كودك براي تشخيص تفاوت صداي حروف يا تشخيص كلمات همصدا مربوط ميشود. كودكاني كه مهارت آنها براي تشخيص تفاوت صداها به قدر كافي رشد نكرده، ممكن است نتوانند كلمات هم وزن را تشخيص بدهند يا صداي ب و پ را با هم اشتباه بگيرند. همچنين مشكلات جسمي مانند ضعف بينايي يا شنوايي و ضعف در مهارتهاي حركتي ميتواند بچهها را از خواندن باز دارد.
بچههايي كه به خانوادههاي گسترده تعلق دارند و به طور مرتب به ديدن اعضاي بزرگتر فاميل ميروند كتابخوانترند
گاهي ناتواني در تمركز به مشكلات جسمي مانند كمخوني،كمبود خواب و سوءتغذيه برميگردد و نه مشكلات عاطفي. عامل موثر ديگر، درك دروني كودك از ساختار و دستور زبان است. اگر كودك بتواند درك دروني داشته باشد، مسلما آنچه را ميخواند بهتر ميفهمد.
در واقع تمايل كودك براي خواندن تابع 2 چيز است: اول، رشد عاطفي او و دوم، برخوردهايي كه در خانه ميبيند. اگر شما با صداي بلند براي كودكتان كتاب ميخوانيد و به او نشان دادهايد كه خواندن كار با ارزشي است، كودكتان با علاقه براي يادگيري به كلاس درس ميرود.
در هر گروهي از بچههاي كلاس اول هم بچههايي پيدا ميشوند كه ميتوانند كمي بخوانند و هم بچههايي هستند كه با كمي تلاش براي كسب آمادگي خواندن را ميآموزند و هم بچههايي وجود دارند كه تا يكي دو سال بعد هم آمادگي واقعي را به دست نخواهند آورد. در اينجا كار معلم سخت است و سختتر از آن احساس ناكامي والدين است كه فرزندانشان در گروه سوم قرار ميگيرند. درحقيقت هر بچهاي با بچههاي ديگر تفاوت دارد. تشخيص اين تفاوتها به شما كمك ميكند با فرزندتان كه با سرعت خاص خود براي خواندن آماده ميشود، كنار بيايد. كارهايي هست كه شما ميتوانيد براي آماده كردن فرزندتان براي خواندن انجام دهيد، اما به ياد داشته باشيد كه به زور نميتوان او را وادار به رشد كرد. اگر قبل از اين كه كودك آمادگي پيدا كند، او را وادار به خواندن كنيد ممكن است توانايي خواندن داشته باشد، اما از خواندن لذتي نميبرد.
خواندن فعال را تشويق كنيد
خوانندگان و شنوندگان فعال نسبت به خوانندگان و شنوندگان منفصل مطلب را بهتر ميفهمند. شما نيز وقتي هوشيار هستيد و سوال ميكنيد و درباره روايت شخص مقابل اظهارنظر ميكنيد، گفتگو را بهتر از حالتي كه فقط سخنان گوينده را ميشنويد، دنبال ميكنيد و به خاطر ميآوريد. در واقع يادگيري فعال يك مهارت است كه بچهها لزوما به صورت خود به خود به آن دست نمييابند و بايد اين نوع يادگيري را به آنان بياموزيد، مثلا زماني كه داستاني را براي كودكتان ميخوانيد درباره شخصيتها و وقايع داستان سوالاتي را از او بپرسيد و نظر وي را درباره تصاوير، شخصيتپردازي و طرح داستان بپرسيد.
از بچهها بخواهيد پس از شنيدن داستان، آن را دوباره تعريف كنند.
تعريف كردن يكي از مهارتهاي مهم تفكر انتقادي است. ممكن است ساده به نظر برسد، ولي واقعا پيچيده است. كودكي كه ميخواهد يك قصه را تعريف كند، بايد اصول ترتيب، شخصيتپردازي، طرح و درونمايه را درك كند. بچههايي كه ميتوانند داستاني را به ترتيب از اول تا آخر و با حذف جزييات زايد، اما با حفظ مفاهيم اصلي تعريف كنند، از مهارتي مفيد و كاربردي برخوردارند. اگر ميخواهيد به فرزندتان كمك كنيد اين مهارت را به دست آورد، او را تشويق كنيد داستانهاي آشناي خود را از بر تعريف كند يا هنگام صرف غذا از فرزندتان بخواهيد خلاصه يكي از كارهايي را كه در مدرسه انجام داده، بازگو كند.
بچهها را تشويق كنيد با شخصيتها همانندسازي كنند
تجربه نشان داده است كه داستانهايي ميتوانند ما را عميقا تحت تاثير قرار دهند كه بتوانيم با شخصيتهاي آنها ارتباط برقرار كنيم، چه داستان تخيلي باشد و چه واقعي. شخصيتهاي داستاني ميتوانند در ارائه الگوي رفتاري خوب براي بچهها نقش موثري داشته باشند. همان طور كه در قصههاي سنتي نمونههاي اخلاقي فراوان است و مثلا ميتوانيد آنها را در حكايتهاي سعدي پيدا كنيد.
پياژه ميگويد كه توانايي كودك براي گذاشتن خود در جاي ديگران، يكي از قدمهاي مهم رشد اوست. خواندن داستانهاي خوب كه شخصيتهاي آنها خوب پرداخته شدهاند، به بچهها كمك ميكند اين قدم مهم را بردارند و به سوي بزرگسالي حركت كنند. شما نيز ميتوانيد با بچههاي بزرگتر درباره داستانهاي واقعي صحبت كنيد. درباره مردم، رفتارها، احساسات آنها و اين كه آيا رفتارشان درست بود يا نه. بچهها از اين طريق نسبت به احساسات و اعمال ديگران آمادگي بيشتري پيدا ميكنند و به اين ترتيب در زندگي واقعي خود ميتوانند با ديگران نيز بهتر رابطه برقرار كنند.
نتيجهگيري
سعي كنيد فضايي ساكت، راحت و روشن براي مطالعه فرزندتان فراهم آوريد و زمان كافي را در اختيار او قرار دهيد تا بتواند فارغ از كار خانه، گفتگو با اعضاي خانواده و فعاليتهاي ديگر بدون مزاحمت به مطالعه بپردازد و در بطن كتاب فرو رود و با آن كاملا درگير شود.
براي تماشا كردن تلويزيون، محدوديت تعيين كنيد؛ چراكه وقتي فرزندتان مشغول تماشاي تلويزيون است، كتاب نميخواند. بد نيست اين واقعيت را بدانيدكه 75 درصد از بچههايي كه خواندن آنها پايينتر از سطح متوسط است، قبل از رفتن به مدرسه تلويزيون تماشا ميكردند.
با معلم فرزندتان همكاري كنيد. روش درست اين است كه رابطهاي با معلم فرزندتان برقرار كنيد تا بتوانيد براحتي با او صحبت كنيد. معلم بايد بتواند بدون گرفتن موضع دفاعي از سوي شما درباره ضعفهاي فرزندتان صحبت كند و شما نيز بايد بتوانيد توصيه معلم را درباره مطالب خواندني جويا شويد.
تفاوتهاي بين بچهها را به رسميت بشناسيد، چراكه به رسميت شناختن و احترام گذاشتن به اين تفاوتها ميتواند شما و فرزندانتان را از ناراحتيهاي زيادي در امان دارند. برخي از والدين به سختي ميتوانند قبول كنند كه رشد شخصيتي يكي از بچهها سريعتر از رشد شخصيتي ديگري صورت ميگيرد. حتي بچههايي كه در ظاهر هيچ مشكلي در يادگيري ندارند و دانشمندترين والدين دنيا را دارند، ممكن است كارهاي ديگري را به خواندن ترجيح دهند.
اگر فرزندتان نميتواند با موفقيت بخواند، طبيعي است كه مضطرب ميشويد؛ اما لازم است آرامش خود را حفظ كنيد و به علل عدم موفقيت فرزندتان بينديشيد. سعي كنيد به فرزندتان تكاليف اضافي ندهيد، اگر نمره پايين گرفت، دعوا راه نيندازيد و طوري رفتار نكنيد كه فرزندتان هرگز به خواندن عشق نورزد.
انتظارات بالايي داشته باشيد. يكي از مهمترين قدمهايي كه ميتوانيد برداريد، اين است كه به فرزندتان بفهمانيد كه از او انتظارات بزرگي داريد. طبق تحقيقي كه انجام شده، بچههايي كه در خانوادههاي كمدرآمد زندگي ميكردند، اما در خواندن موفق بودند، والديني داشتند كه از آنها انتظار رفتن به دانشگاه را داشتند. در واقع طرز برخورد والدين با امور آموزشي و موفقيتهاي بچهها، بسيار مهمتر از موقعيت اقتصادي اجتماعي خانواده آنهاست. هر چه ميتوانيد به فرزندانتان بدهيد. از نيازهاي اساسي آنها يعني غذا، لباس، سرپناه، عشق و باور به تواناييهاي آنها شروع كنيد و اين نعمت آخر، يعني باور به تواناييهاي آنهاست كه بچهها را از وضعيت متوسط بالاتر ميبرد و به آنها كمك ميكند كه از موانعي چون محيط بد آموزشي، امكانات ناكافي و محيط غيردوستانه عبور كنند و به عنوان دانشآموز و بزرگسالاني توانا، تمام استعدادهاي بالقوه خود را شكوفا كنند.
معصومه اسدي
